पहिली महिला वैज्ञानिक

विज्ञानातील नोबेल पारितोषिक मिळविणाऱ्या पहिल्या भारतीयाचे नाव तुम्हाला सांगता येईल का? तुमचा अंदाज बरोबर असेल.

ते म्हणजे ‘प्रो. सी. व्ही. रमन’, भारतीय विज्ञानाचा अभिमान.

१९३० मध्ये रमन इफेक्टचा शोध लावल्याबद्दल त्यांना भौतिकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक मिळाले होते. आपण दरवर्षी २८ फेब्रुवारी रोजी आपला राष्ट्रीय विज्ञान दिन साजरा करतो; कारण याच दिवशी त्यांनी आणि त्यांच्या विद्यार्थ्याने १९२८ मध्ये त्यांचा शोध जाहीर केला.

सर्वजण त्यांना भारतातील विज्ञानाचा महामेरु म्हणून पाहतात. परंतु, पुरोगामी विज्ञानाचे प्रतिनिधित्व करणारा हा माणूस मानसिकदृष्ट्या अतिशय मागासलेला होता.

१९३३ मध्ये इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्सचे (IISc) संचालक प्रो. सी व्ही. रमन यांनी एका व्यक्तीचा मास्टर्सचा पाठपुरावा करण्याचा अर्ज फेटाळला होता. अर्जदाराने पदवीमध्ये तिच्या विद्यापीठाच्या गुणवत्ता यादीत अव्वल स्थान मिळविले होते. तरीही हा अन्याय तिच्यासोबत घडला होता.

प्रा. रमन यांनी संशोधनाचा पाठपुरावा करण्यासाठी महिलांच्या क्षमतेवर मोठ्या प्रमाणावर “शंका” घेतल्यामुळे त्यांनी हा अर्ज नाकारला.

अर्जदार होत्या, कमला सोहोनी (पूर्वी कमला भागवत). ज्या १९३९ मध्ये बायोकेमिस्ट्रीमध्ये पी.एच.डी. प्राप्त करणाऱ्या पहिल्या भारतीय महिला होत्या. भारतातील आदिवासी समुदायातील मुलांमधील कुपोषणाशी लढा देणाऱ्या ‘नीरा’ या खजुराच्या अर्कावर त्यांनी केलेल्या कामासाठी राष्ट्रपती पुरस्कार जिंकला होता.

(कमला भागवत या विज्ञानात पीएचडी मिळवणाऱ्या पहिल्या भारतीय महिला नसून - ई.के.जानकी अम्मा (ज्या भारतीय बोटॅनिकल सर्व्हे ऑफ इंडियाच्या महासंचालक झाल्या) यांनी १९३० मध्ये पीएचडी मिळवली. तथापि, ब्रिटीश विद्यापीठात विज्ञान विषयात पीएचडी मिळवणाऱ्या त्या पहिल्या भारतीय महिला होत्या.)

कमला सोहोनी (भागवत) यांचा जन्म १८ जून १९११ रोजी सध्याच्या मध्य प्रदेशातील इंदूर येथे झाला. त्यांचे वडील नारायणराव भागवत आणि त्यांचे भाऊ माधवराव भागवत हे दोघेही केमिस्ट होते. त्यांच्या पावलावर पाऊल ठेवत, कमला यांनी १९३३ मध्ये बॉम्बे विद्यापीठातून रसायनशास्त्र आणि भौतिकशास्त्र मध्ये बीएससी पदवी मिळवली आणि गुणवत्ता यादीत अव्वल स्थान मिळवले.

त्यानंतर त्यांनी रमन यांच्या नेतृत्वाखालील आयआयएससीमध्ये एमएससी पदवीसाठी अर्ज केला. रमनने कमलाचा अर्ज फेटाळून लावला आणि तिला सांगितले: “मी माझ्या संस्थेत कोणत्याही मुलीला घेणार नाही.” न घाबरता तरुण कमला रमनचा सामना करण्यासाठी बेंगळुरूला गेली.

तुम्ही विचार करत असाल की तिने संशोधन कसे सुरू ठेवले आणि नंतर तिचा अर्ज स्वीकारला गेला नाही तर तिला पी.एच.डी कशी मिळाली.

ती ठाम राहिली. त्यांच्या कार्यालयात सत्याग्रह करून, अखेरीस तिला तीन अटींवर तिचा अर्ज स्वीकारावा लागला.

प्रथम - तिला नियमित उमेदवार म्हणून परवानगी दिली जाणार नाही.

दुसरे - तिला तिच्या मार्गदर्शकाच्या सूचनेनुसार रात्री उशिरापर्यंत काम करावे लागेल.

तिसरे - ती प्रयोगशाळेतील वातावरण खराब करणार नाही - एक सूक्ष्म चेतावणी की तिने “पुरुष संशोधकांसाठी ‘विचलित’ होऊ नये”.

या सर्व अटींनी तिचे मन दुखावले होते.

परंतु विज्ञानाचा पाठपुरावा करण्याच्या प्रबळ इच्छाशक्तीमुळे तिने सर्व अटी स्वीकारल्या आणि तिच्या चिकाटीमुळे ती संस्थेत प्रवेश घेणारी पहिली महिला बनली.

१९९७ मध्ये, भाभा अणुसंशोधन केंद्र (BARC) येथे त्यांचा सत्कार करण्यासाठी एका कार्यक्रमात, सोहोनी यांनी इंडियन वुमन सायंटिस्ट्स असोसिएशन (IWSA) च्या सदस्यांना सांगितले, “रमन हे महान वैज्ञानिक असले तरी ते अतिशय संकुचित विचारसरणीचे होते.

मी एक स्त्री आहे, म्हणून ते माझ्याशी जसे वागले ते मी कधीच विसरू शकत नाही.”

IISc मध्ये तिचे गुरू होते, श्री. श्रीनिवासय्या. प्रा. रमन तिच्या कामगिरीने प्रभावित झाले आणि त्यांनी तिला पुढील संशोधन करण्याची परवानगी दिली. तिने अन्नपदार्थांमध्ये असलेल्या प्रथिनांवर काम केले आणि संशोधनामुळे तिला बायोकेमिस्ट्रीमध्ये M.Sc पदवी मिळाली.

फ्रेडरिक जी. हॉपकिन्स प्रयोगशाळेत डॉ. डेरेक रिक्टर यांच्या हाताखाली काम करण्यासाठी तिला केंब्रिज विद्यापीठात आमंत्रित करण्यात आले.

सोहोनीने त्यांचा अभ्यासक्रम उत्कृष्टपणे पूर्ण केला आणि १९३६ मध्ये इंग्लंडच्या केंब्रिज विद्यापीठात प्रवेश मिळवला. “या घटनेमुळे रमन यांना स्त्रियांबद्दलचे मत बदलण्यास भाग पाडले आणि त्या वर्षापासून त्यांनी दरवर्षी काही महिला विद्यार्थ्यांना प्रवेश दिला,” सोहोनी यांनी सांगितले.

केंब्रिजमध्ये, सोहोनीने केवळ १४ महिन्यांत तिची पीएचडी पूर्ण केली आणि तिचा प्रबंध फक्त ४० पृष्ठांचा होता.

तिथं असताना तिने बटाट्यांवर काम केलं आणि ‘सायटोक्रोम सी’ हे एन्झाइम शोधलं, जो मायटोकॉन्ड्रियामधील प्रथिनांचा एक प्रकार आहे; जो सेल्युलर श्वासोच्छवासात महत्त्वाची भूमिका बजावतो.

१९३९ मध्ये ती आपल्या देशाची सेवा करण्यासाठी भारतात परतली.

त्यांनी लेडी हार्डिंग कॉलेज, नवी दिल्ली येथे बायोकेमिस्ट्री विभागाच्या प्रमुख म्हणून काम केले. त्यानंतर त्यांनी मुंबईतील रॉयल इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्समध्ये सामील होण्यापूर्वी कुन्नूर येथील न्यूट्रिशन रिसर्च लॅबच्या सहाय्यक संचालक म्हणून काम केले.

येथे, त्यांनी विविध खाद्यपदार्थांचा अभ्यास केला आणि त्यातील पोषक घटक ओळखले.

इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स एज्युकेशन अँड रिसर्च (IISER), कोलकाता या वेबसाइटवरील लेखानुसार, “त्यांनी भारताचे पहिले भारतीय राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्या सूचनेनुसार खजूराच्या अर्कापासून बनवलेल्या ‘नीरा’ या पेयावर काम केले.

त्यांच्या अभ्यासातून असे दिसून आले की ‘नीरा’ हा इतर जीवनसत्त्वांसह व्हिटॅमिन सीचा चांगला स्रोत आहे, शिवाय नीरामध्ये सल्फहायड्रिल संयुगे आहेत, जे साठवणुकीदरम्यान जीवनसत्त्वांचे संरक्षण करतात.

गरीब आदिवासींसाठी हे स्वस्त आणि चांगले सप्लिमेंट असेल हे लक्षात घेऊन त्यांनी हे पेय लोकप्रिय केले.

आदिवासी कुपोषित बालके आणि गर्भवती महिलांच्या आहारात नीराचा समावेश केल्याने त्यांच्या आरोग्यामध्ये लक्षणीय सुधारणा झाली.

उत्पादित दुधाची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी आरे मिल्क प्रकल्पाच्या प्रशासनासोबत काम केले.

कमला या एक विज्ञान लेखिकाही होत्या.

तरुण विद्यार्थ्यांसाठी त्यांनी चांगली पुस्तके प्रकाशित केली.

मराठी भाषेत लिहिलेली “आहार गाथा” ही त्यांची उल्लेखनीय रचना आहे. याव्यतिरिक्त, त्या भारताच्या ग्राहक मार्गदर्शन संस्थेच्या (CGSI) संस्थापक सदस्य होत्या. १९६६ मध्ये नऊ महिलांनी स्थापन केलेली, CGSI ही भारतातील सर्वात जुनी ग्राहक संरक्षण संस्था होती.

त्यानी शिक्षणशास्त्राच्या मर्यादेच्या पलीकडे पाऊल टाकले आणि आपल्या देशातील जीवनाचा दर्जा सुधारण्यासाठी काम केले, अशा प्रकारे एक वैज्ञानिक म्हणून समाजाप्रती त्यांचे कर्तव्य पार पाडले.

त्यांचे जीवन, संघर्षांवर मात करणे आणि योग्यता सिद्ध करण्याच्या स्त्रियांच्या धैर्याचे प्रतीक आहे. त्यांच्या प्रयत्नामुळेच त्यानंतरच्या काळात स्त्रिया मोठ्या प्रमाणात विज्ञानात रस घेऊ लागल्या. २८ जून १९९८ मधील त्यांच्या निधनानंतर आपण एक खूप महत्त्वाची वैज्ञानिक गमावली. परंतु, त्यांचे जीवन यापुढील वैज्ञानिकांना सतत प्रेरणा देत राहील.